सातारा: जिल्ह्यातील दुष्काळी परिस्थितीच्या पार्श्वभूमीवर जनावरांना पुरेसा आणि सकस चारा उपलब्ध करून देण्यासाठी पशुपालकांनी उपलब्ध वाळलेल्या वैरणीवर युरिया प्रक्रिया करण्याचा पर्याय अवलंबावा, असे आवाहन पशुसंवर्धन विभाग, जिल्हा सातारा यांच्यामार्फत करण्यात येत आहे. खरिप हंगाम वगळता अनेकदा हिरव्या वैरणीचा पुरवठा कमी होतो. अशा परिस्थितीत सोयाबीनचे कुटार आणि गव्हाचे काड यांसारख्या उपलब्ध चाऱ्यावर योग्य पद्धतीने प्रक्रिया करून त्याची पचनक्षमता व पौष्टिकता वाढविण्यास मदत होऊ शकते. त्यामुळे चारा टंचाईच्या काळात उपलब्ध साधनसंपत्तीचा प्रभावी वापर करण्यासाठी ही प्रक्रिया उपयुक्त ठरू शकते.
गाई-म्हशींचे आरोग्य चांगले राहण्यासाठी, दुभत्या जनावरांकडून अपेक्षित दूध उत्पादन मिळविण्यासाठी तसेच जनावरांची योग्य शारीरिक वाढ होण्यासाठी संतुलित आहार आवश्यक आहे. मात्र, हिरव्या चाऱ्याची उपलब्धता कमी झाल्यास पशुपालकांना सोयाबीनचे कुटार आणि गव्हाचे काड यांसारख्या वाळलेल्या चाऱ्यावर अवलंबून राहावे लागते. हा चारा कठीण व तंतुमय असून त्यामध्ये प्रथिनांचे प्रमाण कमी असते. त्यामुळे त्याची पचनक्षमता आणि चवही मर्यादित असते. परिणामी, जनावरांच्या पोषणाच्या गरजा पूर्ण करण्यासाठी अतिरिक्त पशुखाद्याचा वापर करावा लागतो.
या पार्श्वभूमीवर योग्य तांत्रिक मार्गदर्शनाखाली युरिया प्रक्रिया केल्यास वाळलेल्या वैरणीची पचनक्षमता आणि चव सुधारण्यास मदत होते. जनावरे असा चारा अधिक प्रमाणात खाऊ शकतात. त्यामुळे दुष्काळी परिस्थितीत उपलब्ध कुटाराचा अधिक चांगल्या प्रकारे उपयोग करून चारा व्यवस्थापन करता येते.
अशी आहे युरिया प्रक्रिया
युरिया प्रक्रिया करण्यासाठी प्रथम सिमेंट काँक्रीटचा ओटा किंवा स्वच्छ, सारवलेली जागा निवडावी. त्यावर १०० किलो वाळलेली वैरण किंवा कुटार चार ते सहा इंच उंचीच्या समान थरात पसरावे.त्यानंतर प्लास्टिकच्या टाकीत किंवा बादलीत ४० ते ४५ लिटर पाणी घेऊन त्यामध्ये तीन किलो युरिया, एक किलो गूळ, एक किलो मीठ आणि एक किलो खनिज मिश्रण पूर्णपणे विरघळवावे. हे मिश्रण कापडाने गाळून घ्यावे. त्यानंतर झारीच्या साहाय्याने वैरणीवर समप्रमाणात हळूहळू फवारावे.
फवारणीनंतर लाकडी दाताळ, फावडे किंवा अन्य योग्य साधनाच्या साहाय्याने वैरणीचा थर उलटावा, जेणेकरून मिश्रण सर्व भागांत समान प्रमाणात पोहोचेल. त्यानंतर उर्वरित मिश्रणात आणखी अर्धा किलो मीठ मिसळून ते वैरणीवर फवारावे. प्रक्रिया पूर्ण झाल्यानंतर वैरणीचा ढीग करून प्रत्येक थरावर पुरेसा दाब द्यावा. ढीग घट्ट बसवून त्यावर प्लास्टिकचे आवरण घालून तो पूर्णपणे बंद करावा. हा ढीग चार आठवडे उघडू नये किंवा हलवू नये. या कालावधीनंतर वैरणीचा रंग पिवळसर सोनेरी होतो. मात्र, प्रक्रिया पूर्ण झाल्यानंतरही चारा जनावरांना देण्यापूर्वी त्याची स्थिती तपासणे आणि पशुवैद्यकीय अधिकाऱ्यांचा सल्ला घेणे आवश्यक आहे.
प्रक्रिया केलेला चारा खाऊ घालताना काळजी घ्या
प्रक्रिया केलेला चारा जनावरांना देण्यापूर्वी सुमारे एक तास मोकळ्या हवेत पसरवून ठेवावा, जेणेकरून त्यातील अमोनियाचा तीव्र वास कमी होईल. सुरुवातीला हा चारा नेहमीच्या प्रक्रियाविरहित वैरणीत थोड्या प्रमाणात मिसळून द्यावा. त्यानंतर जनावरांची खाण्याची सवय आणि प्रकृती पाहून प्रमाण हळूहळू वाढवावे. ढिगातून चारा काढताना आवश्यक तेवढाच भाग काढावा. उर्वरित ढिग पुन्हा घट्ट दाबून झाकून ठेवावा. यामुळे प्रक्रिया केलेल्या चाऱ्याचा दर्जा टिकविण्यास मदत होते.
महत्त्वाची सुरक्षितता सूचना : युरिया प्रक्रिया ही पशुवैद्यकीय मार्गदर्शनाखालीच करावी. युरिया थेट जनावरांना खाऊ घालू नये. प्रक्रिया केलेल्या चाऱ्यातील युरियाचे प्रमाण आणि प्रक्रिया योग्य झाली आहे की नाही, याची खात्री करावी. विशेषतः लहान वासरे, आजारी जनावरे आणि विशेष आहाराची गरज असलेल्या जनावरांसाठी पशुवैद्यकीय अधिकाऱ्यांचा सल्ला घ्यावा. प्रक्रिया केलेल्या चाऱ्याचे प्रमाण जनावरांचे वजन, वय, दूध उत्पादन आणि एकूण आहार यानुसार निश्चित करावे.
दुष्काळी परिस्थितीत चारा व्यवस्थापनावर भर
दुष्काळाच्या काळात पाणी आणि हिरव्या चाऱ्याची उपलब्धता कमी झाल्याने पशुपालकांसमोर जनावरांचे पोषण आणि त्यावरील खर्चाचे आव्हान निर्माण होते. अशा वेळी उपलब्ध सोयाबीनचे कुटार, गव्हाचे काड आणि इतर योग्य वाळलेल्या वैरणीचा शास्त्रीय पद्धतीने उपयोग करणे महत्त्वाचे आहे. युरिया प्रक्रिया हा त्यासाठीचा एक पर्याय असून, त्यासोबत योग्य प्रमाणात हिरवा चारा, सुका चारा, संतुलित पशुखाद्य, खनिज मिश्रण आणि स्वच्छ पिण्याचे पाणी उपलब्ध करून देणे आवश्यक आहे.
सातारा जिल्ह्यातील पशुपालकांनी दुष्काळी परिस्थितीचा विचार करून चारा साठवणूक, उपलब्ध चाऱ्याचा काटकसरीने वापर आणि शास्त्रीय चारा प्रक्रिया यांना प्राधान्य द्यावे. युरिया प्रक्रियेची अंमलबजावणी करण्यापूर्वी स्थानिक पशुवैद्यकीय दवाखाना किंवा पशुसंवर्धन विभागाच्या अधिकाऱ्यांकडून योग्य मार्गदर्शन घ्यावे, असे आवाहन करण्यात येत आहे.