१३ ऑगस्ट २०२६ रोजी महाराष्ट्रातील नांदेड येथील तख्त सचखंड श्री हजूर साहिब परिसरातील गुरुद्वारा माता साहिब देवन जी मुगत येथे घडलेली रक्तरंजित घटना पंजाबच्या समकालीन राजकारणातील एका मोठ्या संघर्षाचे प्रतीक ठरली होती.

पंजाबचे माजी उपमुख्यमंत्री तथा शिरोमणी अकाली दलाचे अध्यक्ष सुखबीर सिंह बादल यांच्यावर दुपारी पावणेदोनच्या सुमारास निहंग वेशात आलेल्या एका व्यक्तीने किरपाणने थेट वार केले. पत्नी खासदार हरसिमरत कौर बादल यांच्यासह दर्शन घेऊन पायऱ्यांवरून खाली उतरत असताना झालेला हा हल्ला बादल यांनी प्रसंगावधान राखत उजव्या हाताने अडवला. यात त्यांच्या हाताची हाडे, स्नायू आणि नसांना गंभीर इजा झाली, तर हल्लेखोराला रोखताना सुरक्षा पथकातील पोलीस अधिकारीही जखमी झाले. यापूर्वी डिसेंबर २०२४ मध्ये अमृतसर येथील सुवर्ण मंदिराबाहेर झालेल्या गोळीबारानंतर, दोन वर्षांच्या आत बादल यांच्यावर झालेला हा दुसरा जीवघेणा हल्ला ठरला.

या हल्ल्याचे मूळ केवळ एका घटनेपुरते मर्यादित नसून, ते पंजाबच्या बदलत्या सामाजिक, धार्मिक आणि राजकीय समीकरणांशी खोलवर जोडलेले होते. घटनास्थळावरून अटक करण्यात आलेला हल्लेखोर हा वाणिज्य आणि कायद्याची पदवी असलेला उच्चशिक्षित माजी व्यवस्थापक होता, जो गेल्या दोन वर्षांपासून गुरुद्वारात सेवादार म्हणून कार्यरत होता. त्याच्याकडून व्यक्त झालेला संताप हा प्रामुख्याने अकाली राजवटीच्या काळातील अमली पदार्थांचा सुळसुळाट आणि धार्मिक भावनांशी संबंधित मुद्द्यांभोवती फिरणारा होता. हा हल्ला म्हणजे पंजाबमधील पारंपरिक पंथिक राजकारण आणि सत्ताकेंद्रित नेतृत्वातील वाढत्या संघर्षाची परिणती मानली गेली.

नांदेडची ही घटना घडली तेव्हा शिरोमणी अकाली दल आपल्या इतिहासातील सर्वात मोठ्या राजकीय संकटाचा सामना करत होता. एकेकाळी पंजाबच्या सत्तेचा अविभाज्य भाग राहिलेल्या या प्रादेशिक पक्षाची पकड २०१२ नंतर सातत्याने सैल होत गेली. २०१२ च्या विधानसभा निवडणुकीत ५६ जागा जिंकून पूर्ण बहुमतासह सत्ता राखणाऱ्या या पक्षाची २०१७ च्या निवडणुकीत थेट १५ जागांवर घसरण झाली आणि मतांची टक्केवारी २५.२ टक्क्यांवर आली. २०२२ च्या विधानसभा निवडणुकीत तर पक्षाला केवळ ३ जागांवर समाधान मानावे लागले. खुद्द सुखबीर बादल यांना जलालाबादमधून पराभवाचा धक्का बसला, तर आम आदमी पक्षाने ९२ जागा जिंकून ऐतिहासिक विजय मिळवला आणि अकाली दलाचा मतांचा वाटा घसरून १८.४ टक्क्यांवर आला. हीच पीछेहाट २०२४ च्या लोकसभा निवडणुकीतही कायम राहिली, जिथे राज्यातील १३ जागांपैकी केवळ भटिंडाची एकमेव जागा पक्षाला राखता आली.

अकाली दलाच्या या राजकीय विघटनाची पाळेमुळे २०१५ च्या बेअदबी प्रकरणात रुजलेली होती. बरगाडी येथील गुरु ग्रंथ साहिब विटंबना प्रकरण आणि त्यानंतर बहबल कलां तसेच कोटकपूरा येथे निदर्शकांवर झालेला पोलीस गोळीबार तत्कालीन अकाली दल-भाजप युती सरकारसाठी अत्यंत घातक ठरला. या संवेदनशील घटनांची चौकशी आणि दोषींवर कारवाई करण्यात प्रशासनाला आलेले अपयश शीख समुदायाच्या मनात तीव्र असंतोष निर्माण करण्यास कारणीभूत ठरले. त्याचबरोबर डेरा सच्चा सौदा प्रमुखाला धार्मिक व्यासपीठावरून मिळालेली वादग्रस्त माफी आणि शिरोमणी गुरुद्वारा प्रबंधक समितीसह अकाल तख्तवर बादल कुटुंबाचा वाढता राजकीय प्रभाव यावरून पारंपरिक पंथिक मतदारांमध्ये नाराजी वाढत गेली. २०२४ मध्ये अकाल तख्तने २००७ ते २०१७ या काळातील वादग्रस्त निर्णयांप्रकरणी सुखबीर बादल यांना 'तनखैया' म्हणजेच धार्मिक गैरवर्तनाचे दोषी घोषित केले. बादल यांनी जाहीर धार्मिक प्रायश्चित्त घेतले तरीही पक्षाची गेलेली विश्वासार्हता त्यांना परत मिळवता आली नाही.

त्यातच २०२० मधील तीन केंद्रीय कृषी कायद्यांविरोधात पंजाबमध्ये पेटलेल्या शेतकरी आंदोलनानंतर अकाली दलाने भाजपसोबतची अनेक दशकांची ऐतिहासिक युती तोडली, ज्यामुळे पक्षाचा पारंपरिक ग्रामीण आणि शहरी मतदारांचा समतोल पूर्णपणे बिघडला. दुसरीकडे, राज्यातील अमली पदार्थांच्या व्यापारावरून विरोधकांनी अकाली राजवटीवर केलेले सातत्यपूर्ण आरोप, बादल कुटुंबाभोवती केंद्रित झालेली निर्णयप्रक्रिया, घराणेशाही आणि पारंपरिक निष्ठावंत कार्यकर्त्यांची झालेली उपेक्षा यामुळे पक्षात अंतर्गत बंडखोरीची लाट उसळली आणि अनेक जुन्या नेत्यांनी वेगळी चूल मांडली.

नांदेडमध्ये १३ ऑगस्ट २०२६ रोजी झालेला हल्ला हा केवळ एका राजकीय नेत्यावरील शारीरिक हल्ला नव्हता, तर ते शिरोमणी अकाली दलाच्या हरवलेल्या पंथिक अस्मितेचे, जनक्षोभाचे आणि पक्षांतर्गत विघटनाचे दृश्य रूप होते. धार्मिक मूल्यांवर आधारलेल्या राजकारणातून व्यावहारिक सत्ताकारणाकडे झालेली वाटचाल पक्षाला अस्तित्वाच्या उंबरठ्यावर घेऊन गेली. बादल घराण्याभोवती केंद्रित रचनेचा पुनर्विचार करून नव्या धोरणात्मक दिशेशिवाय अकाली दलाला पंजाबच्या राजकीय मुख्य प्रवाहात पुनरागमन करणे कठीण झाले आहे.