फलटण : जगातील सर्वाधिक लांब पल्ल्याचा प्रवास करणाऱ्या स्थलांतरित पक्ष्यांपैकी एक असलेला 'अमूर फाल्कन' (शास्त्रीय नाव - Falco amurensis) हा दुर्मिळ पक्षी नुकताच फलटण तालुक्यात आढळून आला आहे. फलटण परिसरातील या पक्ष्याची ही पहिलीच अधिकृत नोंद असून, त्यामुळे सातारा जिल्ह्याच्या पक्षी निरीक्षणाच्या इतिहासात एका नव्या पानाची भर पडली आहे.
​नेचर अँड वाइल्डलाइफ वेल्फेअर सोसायटीचे सदस्य, पक्षी निरीक्षक व वन्यजीव छायाचित्रकार गणेश धुमाळ आणि रवींद्र लिपारे यांनी फलटण परिसरात या पक्ष्याचे निरीक्षण करून त्याचे छायाचित्रण केले. सुरुवातीला हा नेहमी आढळणारा सामान्य बाज असल्याचा अंदाज बांधला गेला होता; परंतु त्याचे वैशिष्ट्यपूर्ण रंग, शारीरिक आकार आणि उडण्याच्या विशिष्ट पद्धतीचे बारकाईने निरीक्षण केल्यानंतर तो 'अमूर फाल्कन' असल्याचे स्पष्ट झाले.
​सैबेरिया आणि उत्तर चीनमध्ये प्रजनन करणारा हा छोटासा शिकारी पक्षी दरवर्षी ऑक्टोबर-नोव्हेंबर महिन्यात दक्षिण आफ्रिकेकडे स्थलांतर करतो. या प्रवासात तो भारतामार्गे मार्गक्रमण करतो. आतापर्यंत हा पक्षी प्रामुख्याने ईशान्य भारतातील नागालँड, मणिपूर आणि आसाममध्ये मोठ्या थव्याने दिसून येत होता. नागालँडमधील दोयांग जलाशय परिसर तर 'फाल्कन कॅपिटल ऑफ द वर्ल्ड' म्हणून जागतिक स्तरावर ओळखला जातो. मात्र, आता तो पश्चिम महाराष्ट्रातील फलटणमध्ये आढळल्याने त्याच्या स्थलांतर मार्गाबाबत नव्याने अभ्यास करण्याची गरज निर्माण झाली आहे.
​अमूर फाल्कन हा आकाराने लहान असला तरी त्याची शारीरिक क्षमता थक्क करणारी आहे. त्याची लांबी अवघी २७ ते ३० सेंटीमीटर आणि वजन केवळ १२० ते १५० ग्रॅम असते. नर पक्ष्याचा रंग गडद राखाडी-काळा असून पोटाखाली व शेपटीखाली आकर्षक केशरी-तांबूस छटा असते, तसेच त्याचे पाय आणि चोचीजवळील भाग केशरी रंगाचा असतो. मादी पक्षी नराच्या तुलनेत काहीशी फिकट रंगाची असून तिच्या पोटावर ठिपके आढळतात. हा पक्षी प्रामुख्याने वाळवी, टोळ, भुंगे आणि मुंग्या यांसारख्या कीटकांवर उपजीविका करतो, त्यामुळे शेतीपिकांवरील कीड नियंत्रणासाठी तो शेतकऱ्यांचा खरा मित्र मानला जातो.
​या पक्ष्याचा वार्षिक प्रवास सुमारे २२ हजार किलोमीटरचा असतो. सैबेरियातून निघालेला हा पक्षी भारतातून पुढे अरबी समुद्रावरून सलग ५ ते ६ दिवस न थांबता ३ हजार ते ६ हजार किलोमीटरचा टप्पा पार करत थेट दक्षिण आफ्रिकेत पोहोचतो. अथांग समुद्रावर तो कुठेही विश्रांती घेत नाही, हे त्याचे सर्वात मोठे वैशिष्ट्य आहे. आंतरराष्ट्रीय निसर्ग संवर्धन संघटनेच्या (IUCN) यादीत हा पक्षी 'लीस्ट कन्सर्न' (Least Concern) श्रेणीत असला तरी भारतात 'वन्यजीव संरक्षण कायदा १९७२' नुसार अनुसूची-१ अंतर्गत त्याला सर्वोच्च कायदेशीर संरक्षण देण्यात आले आहे. त्यामुळे या पक्ष्याची शिकार करणे किंवा त्याला इजा पोहोचवणे हा गंभीर स्वरूपाचा गुन्हा ठरतो.
​सहसा ईशान्य भारतातून प्रवास करणारा अमूर फाल्कन फलटणसारख्या दुष्काळी पट्ट्यात दिसणे ही घटना पक्षी अभ्यासकांसाठी अत्यंत महत्त्वाची मानली जात आहे. जागतिक हवामान बदलामुळे स्थलांतर मार्गात होणारा संभाव्य बदल किंवा मुख्य थव्यापासून भरकटल्यामुळे हा पक्षी या भागात आला असावा, असा प्राथमिक अंदाज पक्षी तज्ज्ञांनी व्यक्त केला आहे. फलटण परिसरातील विस्तीर्ण माळरान, तलाव आणि मुबलक प्रमाणात उपलब्ध असलेले कीटक या पक्ष्याला काही काळ थांबण्यासाठी पोषक ठरले असावेत. या ऐतिहासिक नोंदीमुळे फलटण तालुका आता राज्याच्या पक्षी नकाशावर ठळकपणे अधोरेखित झाला असून, या दुर्मिळ पाहुण्याच्या संरक्षणासाठी स्थानिक प्रशासन, वनविभाग आणि नागरिकांनी दक्ष राहावे, अशी अपेक्षा निसर्गप्रेमींमधून व्यक्त होत आहे.