सातारा : साताऱ्यातील हत्तीखाना शाळेच्या वर्गखोल्यांपासून ते जगप्रसिद्ध केंब्रिज विद्यापीठाच्या ऐतिहासिक शैक्षणिक परिसरापर्यंतचा प्रवास पूर्ण करत, साताऱ्याचे पर्यावरणतज्ज्ञ हर्षल सतीश भोसले यांनी एक दुर्मिळ आणि अभिमानास्पद यश मिळवले आहे.

हर्षल भोसले यांना युनायटेड किंगडममधील University of Cambridge येथे MPhil in Conservation Leadership या अभ्यासक्रमासाठी प्रवेश मिळाला आहे. हा अभ्यासक्रम Department of Geography अंतर्गत असून, त्यांचा प्रवेश Michaelmas Term 2026 साठी निश्चित झाला आहे. त्यांना Selwyn College, Cambridge चे सदस्यत्वही मिळाले असून, केंब्रिज येथे शिक्षणासाठी त्यांना पूर्ण शिष्यवृत्ती प्राप्त झाली आहे.

University of Cambridge हे जगातील सर्वात प्रतिष्ठित विद्यापीठांपैकी एक असून, QS World University Rankings 2026 मध्ये केंब्रिज विद्यापीठाला जगात सहावे स्थान प्राप्त झाले आहे. MPhil in Conservation Leadership हा अभ्यासक्रम अत्यंत स्पर्धात्मक मानला जातो. केंब्रिज विद्यापीठाच्या माहितीनुसार या अभ्यासक्रमासाठी दरवर्षी साधारणपणे फक्त २० विद्यार्थ्यांची निवड केली जाते. या अभ्यासक्रमात जगभरातील अनुभवी संवर्धन व्यावसायिक, वैज्ञानिक, धोरणतज्ज्ञ आणि उदयोन्मुख नेतृत्वगुण असलेल्या उमेदवारांची निवड केली जाते.

साताऱ्यातील स्थानिक शाळेतून शिक्षणाची सुरुवात केलेल्या विद्यार्थ्यासाठी हे यश केवळ वैयक्तिक नाही, तर संपूर्ण जिल्ह्यासाठी अभिमानाची बाब आहे. हे यश मेहनत, जिद्द, क्षेत्रीय अनुभव, वैज्ञानिक योगदान आणि छोट्या शहरातून जागतिक पातळीवर पोहोचण्याच्या क्षमतेचे उदाहरण आहे.

हर्षल यांचा प्रवास साताऱ्यातून, पश्चिम घाटाच्या निसर्गसंपन्न परिसरातून सुरू झाला. बालपणातील वन्यजीवांविषयीची उत्सुकता पुढे आयुष्यभराच्या संवर्धनकार्यामध्ये परिवर्तित झाली. लहानपणी सापांचे रेस्क्यू करण्यापासून ते भारत आणि मध्यपूर्वेत काम करणारे व्यावसायिक पर्यावरणतज्ज्ञ होईपर्यंतचा त्यांचा प्रवास अनेक वर्षांच्या क्षेत्रीय सर्वेक्षणांमधून, खडतर प्रवासातून, जैवविविधता अभ्यासातून आणि संवर्धन नेतृत्वातून घडला आहे.

गेल्या १५ वर्षांमध्ये हर्षल यांनी जैवविविधता मूल्यांकन, Critical Habitat Assessment, Environmental and Social Impact Assessment, पक्षी आणि वटवाघूळ अभ्यास, तसेच अक्षय ऊर्जा, जलविद्युत, महामार्ग, विद्युत वाहिन्या, पायाभूत सुविधा आणि संरक्षित परिसरांशी संबंधित संवर्धन प्रकल्पांवर काम केले आहे. त्यांच्या कामाचा विस्तार महाराष्ट्र आणि पश्चिम घाटापासून अरुणाचल प्रदेश, छत्तीसगड, राजस्थान, गुजरात, ओमान, सौदी अरेबिया आणि संयुक्त अरब अमिरातीपर्यंत आहे.

हर्षल यांनी २५ पेक्षा अधिक peer-reviewed वैज्ञानिक संशोधनपत्रांमध्ये योगदान दिले आहे. तसेच पक्षी, सरपटणारे प्राणी, उभयचर, कोळीवर्गीय प्राणी आणि फुलझाडे यांमधील १५ पेक्षा अधिक प्रजातींच्या शोधात किंवा वर्णनात त्यांचा सहभाग राहिला आहे. त्यांच्या क्षेत्रीय कार्याचा सहभाग BBC च्या प्रसिद्ध माहितीपट मालिकेशी, Seven Worlds, One Planet, संबंधित सार्वजनिक जनजागृती कार्यातही राहिला आहे.

केंब्रिजपर्यंतचा प्रवास सोपा नव्हता. आर्थिक अनिश्चितता, करिअरमधील अनेक टप्पे, दुर्गम भागातील खडतर क्षेत्रीय परिस्थिती आणि अनेक गुडघ्यांच्या शस्त्रक्रिया अशा आव्हानांवर मात करत हर्षल यांनी आपले कार्य सुरू ठेवले. तरीही त्यांनी जंगलातील पायवाटा चालल्या, कठीण भूप्रदेशात सर्वेक्षणे केली, वैज्ञानिक पथकांचे नेतृत्व केले, वनविभागातील कर्मचारी आणि युवक स्वयंसेवकांना प्रशिक्षण दिले आणि संवर्धन विज्ञानात सातत्याने योगदान दिले. त्यामुळे केंब्रिजमधील त्यांचा प्रवेश हा केवळ शैक्षणिक पात्रतेचा परिणाम नसून, जिद्द, चिकाटी आणि प्रत्यक्ष क्षेत्रातील अनुभवाची मान्यता आहे.

या यशाबद्दल बोलताना हर्षल भोसले म्हणाले: “माझ्यासाठी केंब्रिज हे फक्त वैयक्तिक यश नाही, तर एक जबाबदारी आहे. मी साताऱ्यातून, हत्ती खाना शाळेतून, पश्चिम घाटातून आणि जंगल, समाज, प्रजाती आणि क्षेत्रीय आव्हानांमधून शिकत येथे पोहोचलो आहे. या संधीचा उपयोग करून भारतात परतल्यानंतर अधिक सक्षम संवर्धन नेतृत्व उभे करणे, वैज्ञानिक आणि स्थानिक समुदायांवर आधारित संवर्धन व्यवस्था मजबूत करणे, हे माझे ध्येय आहे.”

केंब्रिजमधील MPhil in Conservation Leadership हा अभ्यासक्रम संवर्धन क्षेत्रातील महत्त्वपूर्ण अनुभव आणि नेतृत्वक्षमता असलेल्या व्यावसायिकांसाठी तयार करण्यात आला आहे. पारंपरिक पदव्युत्तर अभ्यासक्रमांपेक्षा हा अभ्यासक्रम वेगळा आहे, कारण यात जगभरातील संवर्धनतज्ज्ञ, वैज्ञानिक, धोरणव्यवस्थापक आणि क्षेत्रीय नेतृत्व करणारे व्यावसायिक प्रत्यक्ष संवर्धनातील आव्हानांवर काम करतात. जैवविविधतेचा ऱ्हास, संवर्धन धोरण, संस्थात्मक नेतृत्व, सार्वजनिक धोरण, समुदाय सहभाग आणि प्रणालीगत बदल यावर या अभ्यासक्रमाचा भर आहे.

हर्षल यांचे दीर्घकालीन ध्येय भारतात परतून पश्चिम घाट, ईशान्य भारत आणि मध्य भारत यांसारख्या जैवविविधतेने समृद्ध पण संवर्धनदृष्ट्या गुंतागुंतीच्या प्रदेशांमध्ये संवर्धनकार्य अधिक सक्षम करणे आहे.

सातारा जिल्ह्याला समृद्ध ऐतिहासिक परंपरा लाभली आहे. मराठा साम्राज्याशी संबंधित असलेला हा जिल्हा किल्ले, निसर्ग, संत, योद्धे, समाजसुधारक, विचारवंत आणि शिक्षणप्रेमी व्यक्तिमत्त्वांनी घडवलेला आहे. या पार्श्वभूमीवर हर्षल भोसले यांचे केंब्रिजमध्ये जाणे साताऱ्याच्या शैक्षणिक आणि बौद्धिक परंपरेत एक नवे पान जोडणारे आहे.

सातारा आणि केंब्रिज यांच्यातील एक दुर्मिळ ऐतिहासिक दुवाही उल्लेखनीय आहे. गुरुवर्य राजाराम परशुराम सबनीस, ज्यांचा जन्म तत्कालीन सातारा जिल्ह्यात झाला होता, यांनी १९१६ मध्ये Cambridge University मधून Economics विषयात M.A. पदवी प्राप्त केली होती आणि पुढे ग्रामीण शिक्षणासाठी महत्त्वपूर्ण कार्य केले. उपलब्ध ऐतिहासिक नोंदींच्या आधारे, हर्षल भोसले हे १९१६ नंतर सातारा जिल्ह्यातून केंब्रिज विद्यापीठात शिक्षणासाठी जाणारे पहिले ज्ञात व्यक्ती मानले जात आहेत. त्यामुळे हे यश सातारा जिल्ह्यासाठी विशेष ऐतिहासिक महत्त्वाचे ठरते.

केंब्रिज विद्यापीठाशी जगातील अनेक महान व्यक्तिमत्त्वांचा संबंध राहिला आहे. सर आयझॅक न्यूटन, चार्ल्स डार्विन, अ‍ॅलन ट्युरिंग, स्टीफन हॉकिंग, श्रीनिवास रामानुजन, होमी जे. भाभा, सुब्रह्मण्यन चंद्रशेखर, अमर्त्य सेन, पंडित जवाहरलाल नेहरू, डॉ. मनमोहन सिंह, राजीव गांधी आणि सलमान रश्दी यांसारख्या व्यक्तींनी केंब्रिजच्या वैचारिक परंपरेला जागतिक प्रतिष्ठा दिली आहे. हर्षल भोसले आता जैवविविधता संवर्धन आणि पर्यावरण नेतृत्व या काळाच्या अत्यंत महत्त्वाच्या विषयातून या जागतिक शैक्षणिक परंपरेचा भाग होणार आहेत.

हर्षल यांची कथा छोट्या शहरांतील, स्थानिक शाळांतील आणि जिल्हा पातळीवरून मोठी स्वप्ने पाहणाऱ्या विद्यार्थ्यांसाठी प्रेरणादायी आहे. आवड, शिस्त, जिद्द, कष्ट आणि ध्येय यांची जोड मिळाली, तर जागतिक संधी गाठणे शक्य आहे, हे त्यांच्या प्रवासातून स्पष्ट होते. हत्ती खाना ते केंब्रिज हा प्रवास केवळ एका प्रतिष्ठित विद्यापीठातील प्रवेशाची कथा नाही. ती साताऱ्यातील एका विद्यार्थ्याने स्थानिक निसर्गाविषयीची उत्सुकता जागतिक संवर्धन नेतृत्वात रूपांतरित केल्याची प्रेरणादायी कहाणी आहे.

हर्षल भोसले यांच्याविषयी

हर्षल सतीश भोसले हे सातारा, महाराष्ट्र येथील भारतीय पर्यावरणतज्ज्ञ आहेत. त्यांना जैवविविधता मूल्यांकन, पक्षी अभ्यास, Critical Habitat Studies, Environmental Impact Assessment आणि संवर्धन नियोजन या क्षेत्रांमध्ये १५ वर्षांहून अधिक अनुभव आहे. त्यांनी Bombay Natural History Society, Indian Institute of Science, Environmental Resources Management, KEO International Consultants यांसह भारत आणि मध्यपूर्वेतील अनेक संवर्धन व पर्यावरण प्रकल्पांवर काम केले आहे. ते Flora Fauna Conservation Foundation India चे संस्थापकही आहेत. माध्यम संपर्क: हर्षल सतीश भोसले, सातारा, महाराष्ट्र, भारत ईमेल: harshalsbhosale@gmail.com, फोन: +91 9049265000